Namunga ang Kahayag sa Bulan, by Dr. Julito Tigley

Namunga ang kahayag sa bulan.
By: Dr. Julito C. Tigley

Ug sa pagsulod gyud niya sa kan-anan, mipaka dayun ang iyang apapangig, sa usa ka sumbag nga wa gyud niya damha, apan sa pag usab ug tira iya nang nasagang ug dayun, iyang gi arnisan pina –agi sa iyang gunit ug witik sa iyang tuo nga kamot. Nalampornas ang tawo, ug didto gyud mabanda sa ngilit sa may semento. Nagkadugo ug napilay lang nga mora gyud ug nahagba nga usa ka binandahan nga sako. Iyang giwangsiwangsi ang iyang apapangig, kay mora man ug napi-ang. Wa tuod madugay diha na ang pulis, ug dihadhiha dayun gipusasan siya, ug usab gi-usisa dayun ang maong tawo, diha pa niya mahibaw-i nga ang maong tawo’ng miparegla niya, anak di-ay sa mayor sa kanait nga lungsod. Ug wala nay umoy ug patay na,, ug diha sa maong kanto anaa pay lama sa mga dugo. Wala motutol si Algor, bisan wala niya tuyo-a nakahibalo siya nga ang maong kamatayon nahiagum sa iyang talagsaon nga kusog. Usa kini siya ka costable, pero nawala na sa iyang pwesto, kay naanod man siya sa dakong sayop, ang iyang pagpakighilawas sa usa ka babaye diha sa campo, sa dihang siya gyud ang On duty. Na sakpan siya sa ilang hepe, ug gipahamtangan siya’g on the spot discharge of duty. Ug karon iya kining giprotestahan uban sa pagpangayo ug pasaylo nga dili na niya kini pagabuhaton. Diha sa may hagdanan, kalit lang siya nga nakatagpilaw.

Kini si Algor usa kini ka boksidor. Gani sa bata pa siya usa siya sa giilang mananaug sa PRISAA diin mag abot ang mga entrante sa bangga sa kusug sa mga eskuylahan pribado. Champion siya sa Bantamweight ug nakamedalya siya’g bulawan. Duna sad gyud ni siya’y pagkaguapo, gani ug magpasopaso na mora gyud ni siyag hitsura sa usa ka Campeon nga si Oscar de la Hoya. Aw! Daghan gyud siya ug fans kay aduna man puy arte sa pananina. Ang nakaparat lang niya kay nailhan nga anak sa pobreng oten. Pero kini siya, aduna puy pagka testisan sa mga babaye. Gani ang iyang maestra sa nag “high school” na siya, mao may una nga naka tilaw sa iyang pagkalalake. Ang maestra pud kay nakagusto man niya, kay ang lawas niya undanun, ug bisan pa sa iyang pagka linghod, macho na man kaayong manlihoklihok. Ang kamaldita sa iyang maestra, napanton, kay kun sila rang duha sa kwarto, modayun man ug parayeg. Pero ang maong maestra mao gyuy mo mugna ug pamaagi haron dili sila hisabtan mao nga ang tanan nga estudyante niya gi pares pares, babaye ug lalake haron kuno dili mokiat. apan sa tanan, siya ra ang wala paresi, kay dili kuno siya kiat, ug maoy hinungdan nga paborito sa maestra. Ug sa timpong tingpama-uli, siya gyud ang i-ulahi, kay mao may padad-on sa tanan butang hangtod sa karsada, diin moagi ang mga jeepney. Tungod pud kay si Mam, stress kuno siya kaayo, mosulod usa siya sa tabiltabil sa eskina sa kwarto, ug may lantay man, adto siya magpahilot ni Algor.
Sa sinugdanan, manggi ulawon kaayo si Algor, ug mao nga tudloan gyud Ni Mam Palat-i sa mga teknik, haron kuno siya mobati gyud ug lamian nga epekto. Ang kamot ni Algor, nakamao na gyud hinuon, kun unsaon pagmasa ug pan diha sa lawas ni Mam Palat-i.ug tungod sa ilang pagka suod, wala na lang managlain si Mam kang Algor ug iya na hinuon nga natun-an kun unsay Family Planning. Sayo intawon nga nakatilaw ug siopaw ang bata.

Diha’y usa ka adlaw nga nagabhian si algor, ug gi apas na lang sa iyang inahan. Naglain ang hunahuna intawon sa inahan nga basin ang iyang anak na disgrasya, ug di ba gitago-an sa mga engkanto. Apan sa pagsaka gyud niya didto sa kwarto sa iyang gi eskuylahan, mao gyuy pag gawas sa bata, gani wa gyud pa maka butones.

“ Uy nia man lagi ka Misya, si Algor ba ang imong gi pangita? Nalangan nang bata-a kay mao man tawon nay akung right hand diri.”. Mi kiat gud ang kilay sa maestra haron lang maka rason.

“Maayo na lang Mam, kay wala gud mawala, pastilan kun nawala pa, dakung porowesyo gyud” sagbat ni Misya. Sa iyang hunahuna ga palami ang iyang maestra sa iyang anak.
Ug nagbagulbul siya.. “ kining bataa lagmit gitudloan gyud ni, ni Mam Palat-I ug asa dumduma ang langitlangit”.
Kini gud si Mam Palat-i, daga ni nga gulang, kwarenta na kapin unya hapit na pud masingkwenta anyos, kay dili na man manganak, kay hupas na man ang ascite, di kuan minudo na lang, para maka suga sa kagabhi-on mientras tanto. Anak nig mga adunahan sa lungsod, kay may pagka mestisa man. Kaliwat ni sa usa ka mayor nga tinudlo lang, unya kay aduna may pagkagarbosahon, bisan pag adunay jewels ang hitsura, wala gyud tawon makakitag pares. Busa karon, wala damha miabut nga nawala na ang iyang binulan, poreso wala na siyay kahadlok nga manganak , iya na lang gipraktisan ang iyang bata-ot nga estudyante. Haskang swerte-a hinuon ni Algor.

Adunay igsoon nga duha si Algor, pero siya ang kamanghuran. Mao nga gipangga gyud sa iyang inahan. Ug sa mga barkada pud niya, siya pud ang gitamod, kay mamalit man siya ug away kun iya nang amigo ang awayon. Unya kay maayo siya sa boksing di kargado ang ila gyud nga kontra ang mabun-og.

Si Nang Misya nga naglakaw pauli sa ilaha, mapasalamaton kaayo sa panahon, kay hayag na man ang bulan. “ Uy! Daktol man diay ron, maayo hinuon kay dili na lang ta magkukod ug sulo. Sus, algor, dong, ikaw gyud”

Kay bata pa man ang tan-aw sa inahan niya ,mao man gani nga gihagkan pa. Apan nakabantay ang bata nga panahon sa ting Daktol, dugay gyud siya papauli-on ni Mam Palat-i.

Kada gabi-i basta hayag ang bulan ang mga batan-on sa ilang dapit modula gyud ug tubigtubig. Ug tungod kay si Algor may gidak-on, siya gyud ang mahimong tadlas. Daghan pud nga manulong sa ilang dapit, kay duna may arangan ug hitsura. Ang ngalan si Adelfa, anak pud siya sa maninimbang ug Kopras. Busa, aduna puy pagkabutang. Unya kay kini si Aldelfa may gibugdohon man ug dughan, dili gyud kapugngan nga ang mga ka ulitawhan sa ilang dapit mora gyud ug suyopon sa magneto. Mag ilog gyud sila sa pagkatadlas, kay mao may naa sa tunga magdagandagan. Basta si Adelfa na gani ang motuhoy ug dagan, maldito kaayo sila, kay ila man nga tuyoon ug hikap ang bugduhon nga dughan. Sus, ila dayun ipanugilon nga si Adelfa ila gyud nga nahikap. Mao nga inigkabuntag, sa tiempo na sa ilang pag eskuwela, masuko gyud si Mam Palat-e kay kadaghanan nila katulgon kaayog hitsura. Mao nga patindugon silang tanan, ug pasayawon hangtud nga sington. Pero, si Algor kay uyab man ni Mam, dili gyud ilabot. Sege lag pahiyum si Algor, kay sa iyang tan-aw pareho man nga gipanis sila sa maestra. Wala lang pud hibaw-i ang maestra basta reces na gani, mohangyo gyud ni Algor nga magpahilot. Mosamot ang pahiyum ni Algor, kay nahibawo na man siya nga tun-an na pud siya ug family planning. Sa binugoy pa nga sinultihan, hayahay pa kuno sa polis sa Aloginsan.

Ang uban nga osisero kaayo ug utok, mangutana, “ Gor, unsa gud na nga kamo si Mam manulod man mo sa iyang balaybalay sa sulod. Amo bayang madunggan ay, nga siya maghagokhagok pud.” Iya lang pud nga tubagon. “ Ah! Kanang maigo na gani sa maayo nako nga pagkahilot, sus! Makatulog man, di mohagok gyud.”. Dayung kidhat niya sa iyang mata.

Dili ganahan si adelfa, kay duna man siyay pagtan-aw ni Algor. Ang uban mangatawa lang.

“Gor, kun mahagbong gani mi, tabangi gyud mi ha, nga maka pasar” Tiaw sa uban.

“Ayaw, mog kabalaka kay hiloton gyud na naku ang tanan ni mam, ug mag family planning pa gyud mi, usa nako siya hangyo-a, patay gyud kang idjuna ka” Tubag niya ug gi-ubanan ug hambog..

Unya, sa dihang ilang gitan-aw sa pisara, ilang nabasa nga gitakda na pud ni Mam nila nga aduna sila’y uma-abot nga Field Trip.

Ug mi atubang dayun si Mam Palat-e, ug dayon mi-ingon, “ Class, we will have a Field Trip”. Ang tanan nang hugyaw, “ kana gyud Mam” . dayung apas ug sulti, “ sa Kambukawi. Kay dunay gamay nga lim-aw, ug mangaligo ta Mam, Ha!”. Okay everybody will have to take a bath. Bring your bathing suit. He! He! He!.

Ug sa pag abut sa adlaw sa ilang Field trip, diha na tuod ang uban sa daplin nag paabot
sa trak nga ilang gi abangan, Si Mam, morag gyud ug dili maestra, kay ga short nga ang igotigot,makita ug gamay, ug kun imong tutokan naa gyuy siwil sa panti nga morag nagdiwalwal. Ang mga bag-ong tubo nga klasmet nila nagsege ug triping ug pasiplat. Apan si Algor nga ga sege nag tilaw ni Mam, gibaliwala na lang. Ug sa diha na sila sa trak, si algor gyud ang tupad ni Mam. Kun ang tanan gani nagtan-aw sa unahan, ihulog gyud ug tuyo ni algor ang iyang kamot ngadto sa paa ni Mam. Kun madugay na gani ug gunit gunit, aw, kuriton ug gamiting ni mam, medyo dunay gi pasabut., tingale, gilami-an si mam ug,di ba ipakuha kay dili maayong tan-awon.

Na-abot na sila sa kambukawi, ug didto gipatapok dayun sila ni Mam ug gi orient sa mga lagda, ug mao sab sa ilang tuyo didto. Ug gi paris paris silang tanan ni mam, ug si Algor ma-oy gihimong body guard ni Mam. Mao tong nagsugod dayon ang uban, ug pangutlo mga ferns, ang uban mi ubog sa sapa, nanakop ug uwang ug piyo, ug uban pa. Kay ang kambukawi anaa may gamay nga langub, mao dayon ang gi puntahan pud ni Mam ug Algor, ang langub kay daghan kunong lumot ug mga gapnod, ug ilang kuha-an ug sampol. Ngitngit kaayo ang langub, ug usahay matakilpo si mam, unya masawo ra pod sa bukton ni Algor, hangtod, nga naabot sila sa may kwarto kwarto, diin dunay gamay nga kama. Wala mag usik si Mam ug panahon, mihigda dayun, kay unsaon man gikapoy man siya, ug nanakit na pud ang iyang mga bagtak. Busa, wala na lang maglangas si Algor, iya na lang pud nga gihilot. Wa tuod madugay, gitudloan na pud ug Family planning si Algor. Diha sa langub, nakuhaan na pud ug gamay ang testosterone sa bata. Mingawas sila sa maong kwarto ug gadala sa mga sampol nga ilang nakuha sa sulod. Diha , na sad sa gawas ang uban, nagpaabot nila. Ug tuod man alegre kaayo sila sa ilang paniudto. Bisan bulad ang ilang bawon, ug dunay inasal nga manok, may pancit pa, sus, ang mga gi gutom, express kaayo ang ilang hinungitan, wala pa gani masulod and walang kamot, ang tu-ong kamot ga paabot nang da-an. Apan, si Mam ug algor, mora lang nga way nahitabo, diha pa sila kuno naglagyo-ay. Human sa ilang paniudto, ang tanan nangaligo na sa gamay nga lim-aw. Pero, ang wala mangaligo, si mam ra gyud ug si Algor.

Gipangutana siya ni Mam, “ Gor, ngano nga wa man ka maligo? Nindot ra ba kaayo nang tubig diha.” Mingisi siya ug dayung tubag. “ Ang tinuod, gi ingnan ko ni Iyo kadyo, nga kun makatilaw kuno ug babaye, dili gyud dayun maligo kay unsoyan unya”.

“Mao ba diay” Sagbat ni Mam. “ dili diay maayo kun segehon kada adlaw, kay ma wa kay kaligo”

Mi-ingon lang pud . “ hinaut unta”.

Wala dangtig dugay diha na ang trak, ug nagpaabot na nila. Unya, ang tanan nag ilis na, ug dayun misakay sa trak. Sa dihang nasuta na nila nga wala nay nahibilin, ni larga na sila sa ilang pagpamauli.

Pagka Marso, mingraduate na silang tanan sa High school, ug gi mingaw kaayo ang ilang maestra, ang tanan kay nagka bulag na man. Ang uban, mibakasyun ngadto sa Manila, ug ang uban nga wala pay igong pundong kwarta mibalik sa umahan haron tabangan usa nila ang ilang mga ginikanan.

Sa balay nilang algor, diha sa ika tulong ang-ang sa hagdan, siya naglingkod, ug naghinuktok, kun unsa na pud ang sunod niyang buhaton. Tinuod ang iyang amahan mag sege na niyag agni, nga patabangon gyud siya sa pagdaro sa ilang uma haron pud modako ug gamay ang ilang abot.

“Gor, sege na diha kuyogi ko haron atung mahuman kining gamay nga tikad nato”. Pasabot sa iyang Tatay.

Oh, sege tay, ako usang kuha-on ang akung sanggot.” .Pahayag niya.

Nagsakay siya sa iyang kabaw, ug nagtaghoytaghoy , ug didto sa halayo iya pud nga nakita si Balid, nga nangamay niya. Ug sa naduol na siya. Mapahiyumon kaayo nga mi-ingon niya, “ Gor, adunay benepisyo sa umaabot nga pista sa ka Borning, ug adunay bayle sa kada sabado. Unya kay sabado man ron, di adto ta ?” Diha pa masanag ang iyang dagway. Ang bukiran sa ka borning, mao ang dapit nga daghan kaayong taga syudad nga moday-as, kay segun sa estorya diha man ni-ining dapita ming bakwitay ang mga taga syudad panahon sa gubat kontra sa mga hapon. Mao nga gidungog gyud ni nga daghan ug gwapa.

Human sa ka lapuy sa pagtikad sa ilang uma nianang adlawa, hapon na ug ang adlaw diha na namiliwpiliw sa kasadpan, ug mingsugod na usab ang pagtikyup ang kagabhi-on. Nahuman na usab si Algor sa iyang pagkaligo, nagpa abot sa iyang amigo nga si Bai Balid. Tuod man nakita na niya si bai Balid nga diha na pud sa ubos sa ilang kasagingan, nag long sleeves ug abuhon, ug nagsapatos gyud sa bag-o niyang pinalit nga Elpo.

Wala pud magdugay si Algor, iya pud dayung gi sul-ob ang iyang sapatos nga custombilt.
Sa mubong pagkasulti, silang duha mga humot na kaayo, kay naka palit man ug pamada nga Elvis Pinutos. Pilit tuod kaayo ang ilang mga buhok, gamantika sa kahayag., pero ang ilang pagka ambongan, mao gyuy ilang puhonan sa hinabhabay ug mga chiks.

Hayag kaayo ang bulan, kay takdol man pud diay. Pero ang uban nag sulo, labi na gyud ug dunay babaye nga kuyog. Pero kay sila ra man duha, wala lang gyud sila magsulo. Ang ilang hunahuna sulayan nilag atang ang uban. Sa tiaw pa, mangabat sila kunohay.

Aduna tuoy panun sa mga chiks, nga gikan sa Tapon, ug ila dayun gi aninaw diha si Adelfa, ug mga uban. Nanaka dayun sila sa mangga, ug sa dihang duol na, mkalit bitaw silag ambak, sus, kung kuyawa intawon sa chiks uy! Apan tungod sa ka kalit, si Adelfa, nahapunta ngadto ni Algor, ug haron pud nga dili mahadlok, iya ra pud nga gigakus. Pagtan-aw ni Adelfa nga si Algor man, mibakho ug hilak kay nahadlok gyud kaayo sa ilang gibuhat. Pero ang tinuod diay, nalipay nga nakakita ni Algor. Aw! nagkuyogay dayun sila.

“ Gor, suya gyud ko kaayo ninyong Mam Palatae, uy!” tiaw ni Adlefa. “ Kay ipabilin gyud ka niya haron pahiloton. Unya mag family planning mo dayun, Unsa man na gud? Tudlo-i unya ko Gor ha!”

“Karon kay takdol ang bulan inig abot nato sa ka Borning, sultihan ti ka kon maka lugar ta, haron pud ka dili ma ignorante, He! He! Lami-a aning sabuta ah!” Pasalig niya. “Pero ayaw ug usba ang apelyedo ni Mam Palat-i ha!”

Naabot na gyud sila sa ka Borning, ug naka tayming sila,kay human na kuno ang pangadye. Mao, nga lipay na kaayo. Ang mga naninda ug bandaybanday, diha na sa daplin, ug mitukar dayun ang ponograpo. Ang mga batan-on , mingtabang dayun ug pahimutang sa mga lingkuranan. Ang mg babaye humot kaayong ilangilang, ug ang mga lalake, baho kaayong pamada, ug dili gani, sinaw kaayo ug ulo, tungod sa tuno sa lubi. Ang nagbantay sa ponograpo, ming sugod dayun ug sonata ug ang iyang gi una ug tukar, kanang masi-masi gyud, si Esus nga gi-ilang bayot, mi una dayun ug sayaw. Tuod man ang lubot gisakyodsakyod gyud, ug mowitikwitk pud ang kamot sa kahanginan. Wala madugay plastado na ang mga babaye. Ug didto sa may eskina, didto’y nakit-an si algor, nga nakapahibulong niya, si Mam Palat-i, ug nangamay niya sa kahinangop. Aw, iya dayung gi duol.

“Mam, nia man lagi ka. Kinsa may imong kuyog?”. Usisa ni algor.

“Oh, sege kuyogi ko kadiyot, kay adto ta mag estoryahanay sa balay ni Divina, nga akung gisak-an” tubag ni Mam Palat-i. diha dayun mingpunta sila sa balay ni divina.

Nahibulong kaayo si Algor kay wala may tawo. Ah! diay ang tanan nangadto sa baylehan. Sa dihang sila nisaka na sa balay, migakos dayun niya si Mam Palat-i, dayung ingon, “ mingaw naku kaayo nimo Gor, tingale tungod kay daktol man gud ron.”. Misulod dayun sila sa may gamay nga kwarto, ug dayun, gihukas ni Mam ang iyang pantalon niyang piit kaayo. Tungod pud sa ka batan-on ni Algor, wala gyud magdugay, nagpinahitay dayun sila, ug wala madugay, ga family planning dihadiha. Gi paspasan ug maayo ni Algor, haron dayun ma titi ang ilang kahidlaw sa usagusa. Hayag kaayo ang buwan nga gabanwag nila samtang nag dula sila sa ilang isig ka “fire department”. Bisan tuod ug ilang gibuhat ug kaduha, nahuman ra gihapon nilag balig trayenta minutos. Ang premirong buto morag gud kuno sa atomic bomb nga gigamit sa mga hapon kaniadto.

Mingbalik sila sa Baylehan, ug klaro kaayo nga si Algor, na utas gyud sa kaluya,kay ang iyang mata na mula man ug maayo.
Gipangutana siya ni Adelfa, “ diin man diay ka nga nagsabut ra ba ta nga imo kung tudloan ug Family Planning.” Mitubag si Algor, “ ayaw lang usa ron, kay daktol , ug dili maayo sa akung lawas.” Dayun iyang gi kurit ang kilid.

Si Balid pwerting lipayag sinayaw, bisan kinsa lang ang iyang gibaylehan. Ang iyang gipermanente ug bayle si Lalie gyud. Ganahan kaayo siya kay iniggakos niya ili-ad man dayun ni lalie ang iyang hawak. Tuod, nabuntagan gyud ang bayle sa tibuok kalibutan.

Udto nang tutok, nga naka mata si Algor. Ug mao say iyang nakit-an sa salog usa ka sulat. Ug iyang nakita, nga ang address gikan diay, sa 3rd military area. Ug iya dayung gi gisi. Sa iya nang pagbasa, ang unod sa sulat mao diay, gi patawag na siya kay 18 na ang iyang edad ug gitawagan sa usa ka compulsory military training. Hastang lipaya ni Algor, kay mao na ang higayun nga makagawas na siya sa kalisud sa ilang panimuyo.

Wa lang damha nga miabot ra gyud ang panahon nga nakahuman siya sa Training. Ug usa siya sa gidawat nga mahimong permanenting sundalo. Na assign na lang siya bisan asa, na ka apil sa gubat sa Julo, ug naka away gani siya sa mga NPA sa Albay. Tungod sa iyang experiensiya wala siya maglisud sa pagsulod sa PC or Philippine Constabulary. Sa natad sa boksing, napadala na siya sa Olympic, pero wala lang siya’y suwerte.

Kalit lang siyang naka mata, gikan sa iyang tagpilaw, sa dihang adunay tawong nangatahuran. “ maayo’ng buntag Sir”.
Kini ba ang balay ni Sargent Algor Montes?’ Pangutana sa nagdala ug sulat.

“ako man. Unsa man diay ato?”

“Kuan sir, Subpoena ni ug sulat gikan sa PNP.”

Iya dayung gi basa ug didto iyang nakita ug nasabtan, nga nadischarge siya sa Kwerpo, ug tagaan siya sa tanan nga preveligio, ug didto napamatud-an nga aduna siya’s sakit nga Lunasya or lunacy. Mogawas ra panahun sa Daktol. Ug ang subpoena bahin usab sa iyang pagpatay sa anak sa kanait nga Mayor ug aduna na siya arraignment. Gitakda na kinahanglan na siyang mo butang ug piyansa ug dili ba, isulod siya sa prisohan. Gi asikaso dayun sa iyang abugado ang tanan.

Sa pag abot sa sunod nga bulan, didto na sila sa korte, ug iyang nakita ang magti-ayon nga mayor, kay mao man ang naninguha nga siya ipa priso gyud.
Nag dibati dayun ug maayo ang mga abugado. Kumo kay dinalian man, sa pagka sunod nga adlaw nag usab na pud, ug sa katapusan diha na ang mga papeles sa lamesa sa Huwes, kay hukman na. Ang bugtong ra gyud nga defensa sa iyang abugado mao ragyud nga sa dihang nasumbagan niya ang anak sa mayor, siya wala na sa maayong panimuot, ug tungod sa ka ngitngit sa pagbalansi niya nawala ang iyang pag analisar, ug iyang nahinaykan, mao nga namatay. Kadto diay adlawa, adlaw diay nga daktol. Ug sa pagpresentar sa iyang sakit sa mga nangaging panahon, milirawliraw ang mata sa huwes.

Ug dihadiha mipakanaug ug hukom ang huwes pabor ni algor. Kadto adlawa diay mao usab ang tin-aw nga kahayag sa daktol nga bulan. Sa katapusan mi-ingon siya, “ Namunga gyud ang kahayag sa bulan”. Naka daug siya sa iyang sala-ud.

Leave a Reply

SCROLL TO TOP