Si Esyot nga kulisaw, by Dr.Julito Tigley

Ang abilidad ni Esyot

Kaniadto, sa akung pagkabata, kada mag abot kami ug magka tapok, ang mga tumong ug hunahuna bahin gyud ug unsaon sa pagdato. Kinsa gyuy dili magdamgo’g ingon niana nga kun kami mo estambay na gani sa tindahan ni nang Pacing, maglaway ang baba, kay sa kadagko sa tam-is nga pan nga gikan sa Society Bakery sa sugbu, wa man gyuy kwarta nga ikapalit. Mao nga kadtong among uyoan, nga si Noy Baloy, naghimo ug esturya, ug dili gyud ni nako hikalimtan kay duna may unod bahin sa maong kahimtang.Ug kay gusto sad ko nga akung ipaambit, mao nga akong hinayhinayan ug sugod.

Si Esyot, nanugway ug baka, ug iyang gihikot sa may gamay nga kahoy nga nangka. Tungod kay gikaon man ang nangka, mao nga gitawag siya sa iyang amahan nga nasuko, ug gi ingnan siya

“ Oh! karon larga dayun, pangahoy! kay maabtan gani ka sa tag iya, gawas nga kumoton tika bunalan pa gyud niining akung ulisi.”.

Mao nga gi kuha dayun niya ang sanggot, ug mipaturatoy ug lakaw. Pwerting inita na gud, kay hapit na man ang udto, pero wa siya’y mahimo. Hangtud nga mi abot siya sa usa ka dakung mangga. Ingon ug nisulti siya sa iyang kaugalingon, “ maayo pag mopahulay ko, bugnaw kaayo dinhi,” busa iyang gitapok ang mga langkay ug iyang gipahiluna sa ilawom sa Mangga, duol sa may ga igdal nga gamut. Ang gamot maoy iyang gihimong unlan-unlan. Sa naghigda na siya, ang iyang mata nagsege ug tan-aw sa mga sanga sa mangga, hangtud nga nakahunahuna siya sa pagkuha sa iyang palahuta nga bagakay. Iya dayung gigamit sa pagsil-ip sil-ip sa ibabaw, agi lang ug dula. Inig balhinbalhin gyud niya, iya dayun paubanan ug katawa. Hangtud nga siya nakatagpilaw. Wala siya mahibalo nga diha sa iyang duol, usa ka tawong itum nga nag bitbit ug dakung kappa, ug dayun gi ingnan ug gikablit siya;
“ hoy, ikaw ha! Bisan asa ko nga sanga permi gyud ko matunong sa imong bagakay, unsa man ng bagakay nimo, taas ug gahum? Kit-an gyud ko nimo ha!”

Iyang gitubag, “ aw! Wa lang gyud hinuon kay dag-anan , kay tin-aw kaayo kang tan-awon nako sa taas, bisan asa ka mobalhin, he!he!”

“Unya uyon kag atung ilison ? imong bagakay niining akung kappa” hangyo sa itum nga tawo.

Mitindog si Esyot, dayung sulti, “ kun mao nay imong gusto, di ato gung suwayan”

“Oh sege testingi ning akung kappa ug ambi nang imong bagakay”. Ug nag ilisay dayun sila.

Miingon si esyot, “ Ayaw usag tan-aw sa bagakay kay akung isul-ob ang kappa” Gadalidali gyud si esyot, tuod man iya nang nasuot. “ karon tan awa ko sa bagakay”.

Miingon ang Agta, “wa man lagi ko kakita nimo”. Midagan si esyot ug sutoy nga wa makita ug nag singgit, “ wa diay ka kakita nako, mayra ka diha, daghang salamat”. Mipalayo dayun siya.

Si esyot pwerting lipaya, kay sa iyang hunahuna mao nagyud ni makapadato nila, kay mangawat man siya, mao nay naa sa iyaha sa hilum. Gibiyaan niya ang Agta nga nagkunot ang agtang sa kalagot.

Naglakaw siya, ug tuod man miabot siya diha sa may simbahan. Dihay naglinkod nga duha ka babaye, ug nagtupad. Miduol siya ug mitihol, ug klaro kaayo nga wa gyud kamatikod. Busa, miku-ot siya sa iyang bugan ug lubot, ug iyang gisuwayan ug duol, ug iyang gipasimhot ang usa. Dihadiha nasuko dayun ngadto sa usang tupad,
“ unsa gud ka diha, nga baho man ka ug utot”
ug mitubag ang usa,
“ ikaw ra man ba, mora man gani kag naka egit diha”.

Siya mi agik-ik sa katawa, kay wala man gyud siya makit-i nila. Ug mipadayun siya sa iyang lakaw hangtod miabot siya duol sa tindahan ni Nang Dudang, nakatimaho siya sa nangalisbo ug humot kaayo ang kaldereta. Iya usa nga gianinaw, daghang tawo, pero sa iyang tan-aw ang tanan duko lag kaon, wa gyuy nakamatikod niya. Kuha siya’g dakong plato iya dayung gi hukaran ug kan-on, ug gibahugan sa ga-ulboulbo nga kaldereta. Way kuto iyang tulon, ug lad-ok sa sabaw hangtod pwerting busoga gyud.

Si nang dudang sa kahibulong mi –ingon, “ Seding ug Nanding, gi unsa man ninyo ni pag hukad, nga mora man ug ga ukay mo ug darohan, labihan ka tigni gud ini!”

Sa hilum, Mi katawa siya , “ he! He! He!”

Human niyag kaon, busog kaayo siyang migawas, “ Ha-hay! Mora man tag milyonaryo, mora gyud ta ug tag iya sa tanan tindahan.” Ug mipadulong siya sa timbangan ug kopras sa ilang Nang Pingping, ug didto mikuha siya ug sako. Wa gyuy nakamatikod niya. Dayun mipunta sa grocery sa insek nga si Lat Wah . Wa gyuy nakamatikod niya nga iyang gihipos ang tanan nga sardinas ug corned beef.. Pwerting daghana na siyang sud-an. Sa dihang na abot na siya sa ilaha, tayming man nga wala diha ang iyang inahan, mao nga napahimotang gyud niya ang tanan sa way sulod nga mga estante.

Sa pag abot gyud sa iyang inahan ug amahan, gikasab-an siyag maayo, kay wa may kahoy nga dala. Wala maka agwanta ang inahan, iya gyud nga gilusi ang dunggan sa kanahan.
Pero sa dihang mokaon na sila, daku kaayo ang ilang kahibulong, kay ang ilang sud-an corned beef. Ang iyang inahan ug amahan nag kinidhatay nga nag utngautnga sa pagtulon, kay tagsa ra gud na nga mag carne norte sila.

Si Noy Kayong ug nang Udyang, iyang mga ginikanan, wala dayun makatulog, kay nakalitan kaayo sila sa kadaghan sa ilang sud-an. Human tuod ug kaon, nag hunghonganay sila;
“ Udyang, unsay tan-aw nimo, dala kaha nang tanan ni Esyot?”

“Saba pud nimo diha uy, nanimaho man gani tang anghit tungod kay lami kaayo. Yong unsa kaha no ug magkuan ta, kay tambal pud ba sa kabusug”

“Okay ra ko Yang basta ikaw lay ugay”

“Ikaw yong ha, na anad na gyud ka ana. Ba diha uy! Tan awa oh! tuy-od na kaayo nang imo di ba mora na man gani nag marmol.”

Aw wa dangtig dugay giduso-duso dayun ang troso sa langub nga basa, ug nahuman ang mga tulomanon sa kagabhion.

Buntag sayo, si Udyang nanilhig sa ilang tugkaran ug iyang nakit-an nga iyang pis-an nga himunga-an, nagsuroysuroy, ug didto sa may daplin adunay piso nga nag tiurok, ug sa iyang pag duol nakit-an niya nga pwerting daghana ug bunhok. Iya dayun gi susi ang pugaran, sus didto tuoy daghan, mao nga iyang gitangtang ug gidala sa gawas. Iya dayung gidustlitan, uros-uros lang ang silaob. Na ugdaw gyud ang tibuok pugaran, hasta ang hapinhapin.

“ da! Hurot lagi kang bunhoka ka”. Namiste pa si Nang Udyang.

Human gyud ug kaligo ni Esyot, mikanaug dayun kay iya napud nga isul-ob ang iyang Kapa. Apan sa iyang pagsusi wala na ang pugaran diin didto niya tagu-i anang pagka gabii.

“ Nay, hain na man ang pugaran diri!”.
Mitubag ang inahan, “ Pwerting daghana ug bunhok, dong, mao nga akung gi sunog,”.

“Pastilan nimo nay uy, mao tuy swerti nato. Mao tuy nagdala sa tanan natong sud-an diha.”

 ‘Nah! dong, wala gyud ko mahibalo. Ako gyud nga nasunog dong’.  Nagmahay si nang Udyang.

“Unya diin man dapita? kay akung suwayan ug tapok”. sukot pa ni Esyot.

Sa may ilawum sa Atis didto tuoy daghan nga mga abo. Iyang gisilhig ug iya usab nga
gigamitan ug pala. Pagkahuman iyang gisulod sa taro. Gibutangan niyag tubig. Ug iyang
gikutaw. Hastang lipaya niya kay mora na man ug pintal nga abuhon. Iyang gidala sa
taas. Sa atubangan sa samin iyang gipintalan ang tibuok niya nga lawas. Gikan sa ulo
ngadto sa tiil. Sa pagtan-aw niya sa samin, tutalikod siya, pastang lipaya niya kay mismo
siya wa gyud kakita.
Mao nga nananghid dayun siya. 

“Nay, ari usa ko sa unahan.”

  Naglakaw na siya bisan daghan na kaayong tawo nga
iyang gikahinagbo, wa gyud kamatikod niya. Hangtud nga gigutom siya. Unya kay dili
halayo sa iyang nahimutagan, adunay balay nga daghan kaayong tawo, sa iyang tan-aw
aduna gyuy bangaw.
Karon kang gutoma ka, sa iyang hunahuna, mokaon gyud ko total wa
may nakakita naku ba.

Dihay daghan tawo diha sa maong balay, ang labing kusug moka-on sa barrio nga si
Demit nagdusingot na sa daplin,ug plangganita gyud ang iyang bahawan. Busa misulod siya.
Kuha pud siya ug plato dayun hukad ug kan-on ug sud-an. Pwerting kaon niya. Human sa
Iyang pagka busug, didto dayun siya sa tadyaw, kuha sa kabo ug inum. Sus nasankilan
man ang iyang siko, mao nga nakiba, aw, ang iyang ubos sa pundiyohan mao gyuy nabasa. Karon
kay na anod man ang napintal nga abo, mao nga ang iyang otin nakita na, pero ang iyang
lawas wa makita. Tiaw mo nga kon imo gyud nga tan-awon mora gyud ug langgam nga
galupadlupad.

Si Ligaya, ang anak sa tagibalay naka matikod, ug misinggit,
“bantay mo, na ay otin nga galupadlupad way
pako. Dali-a dayun, ipahilayo si Luningning, kay basig mao nay tuyo”

Si Luningning, ang gikasal,wa mahurot ang kaon misutoy ug dagan sa taas. Ug ang iyang bana nga si Baltoy, mikuyog
nga gakatawa. Kay kinsa guy dili motingsi nga sa iyang hunahuna mao na ang higayun
nga masayo ang ilang paaway sa kaka. Ug sa pagsulod nila nakalitan sila kay didto na
daan ang pari sa sulod, si Padre Siomoy, nga nalingaw kay gi ukoban ang ngabil sa ilang
katabang.
Naha singgit siya “Hoy, Padre abtik pa man ka sa liti”.

Ug mitubag lang ang pari, “ipadayon lang nang inyo, kay ako na man mong nabendisyonan’.

Sa laing bahin, hastang katawa ni Esyot, kay alibwag lang ang tanan. Pero duna gyuy usa nga
misumbong sa Pulis.

Nagsirin ang mga pulis nga mipadulong sa ilahang dapit.

Tuod man ang hepe sa mga Pulis,nga si Major Mabaho nanaug sa jeep nga nagsinggit,

“ Unsay problema dinhi, dunay mibabag sa kasal, kay ato dayung dakpon?”

Dayung mipabukad sa iyang ilong ug dayung sulti, “ morag bahong kaldereta kay nangatol ang akong dila
da.” Pasumbingay pud sa kanahan.

Si Antoy miingon, “ sir, anaay Otin nga nagpaanodanod ug lupad way pakopako”.

“Aysa ha!, maayo pag mokaon una ko, mahimo ba?”. Pulong pa sa Pulis.

Aw, gitagaan dayun ug plato. Sus, mihukad dayun sa kaldereta ug, humba.Ug milamoy dayun
nga way kan-on kan-on, gakinamot, ug way hinawhinaw.

Gibuyag siya ni Ligaya, “Sir. diay sabun panghinaw usa.”

“Gaya! kara-an na na uy. Manghunaw hinuon ta human ug kaon”. Ngisi lang si Major Mabajo.

Human ug kaon, nanukad ug nagstretsing, dayun siya ug miingon
“ hain nang inyong giingong naglupadlupad”

“Sir, tua ra sir, nipadulong sa kabayabasan”. sugyot sa kulangoon nga bata.

Ug ang pulis way kukaluoy nga mi pa salva sa iyang 45 nga buhat sa danao. Tulo sila ka pulis nga nag dungan ug gukod
ug dagan, ug sa paghi duol na nila sa Kabayabasan nakalitan ang usa ka pulis kay nawala
lang ug kalit ang iyang kwarenta y sinko.

“Sir, mobalik usa ko kay nawala ang akung armas. Kita unya ang hipusilan di gyud ta kabalus”.

Gitubag pud sa hepe. “ hala sege pagdali, dagana dayun”.

Si sargento Timoy , maoy nawad-an ug 45, apan karon ang reserva na ang naa sa holster,ug sa iyang nang pag-abot andam na kaayo siyang makig gubat. Wala siya mahibalo nga ang iyang service nga pusil tua na diay ni esyot.
Ang hepe, nga gusto pud nga magpa belib, missingit dayun,
“Dili na ni nato dugayun hala! Asdang ta ngadto sa kabayabasan kay naa ra gyud ang pikoy diha”.

Ug way kukalooy ilang gi rapido ang dapit, way tan-aw tan-aw, kay nagpiyong man. Si esyot nga tua sa sulod sa kabayabasan, misukol pud, iya sad nga gipusil ang pilipog nga lubi, ug natagakan ang tiil ni sargento Timoy. Nahaigking intawon, ang lusparon nga pulis.

Ug nasuko,
“ peste kang pikoya ka, muboto ka diay hala, kan-a ning akung 9 mm ooooh”

Apan wa gyud kaigo kay gamay ra man ang ilang nakita.

Si Esyot pud, mora ug gi kuyawan na, mao nga napatoratoy na lang pud ug dagan hangtod nga nahapunta sa dakung wanang. Layo na raba kaayo sa daplin ug wa man damha, kalit nga mibunok ang ulan, didto wa na gyud kapugngi, naanod ang tanan pintal, nahurot na gyud ang tibuok niya nga lawas nga nakita. Ang mga tawo nagdagan ug nagkadaghan, ug milibot sa hubo niya nga lawas.
Ug, si Baltoy, miingon,
“ si Esyot diay tung otin nga naglupadlupad. Pastilan, ug nakaigo pa ug babaye, patay gyud kang buanga namo”.

Gipusasan dayun sa hepe ug dayung dala ngadto sa prisohan. Way swerte si Esyot. Pero ang tanan nga mga tawo nga naka saksi sa hitabo, nan lakaw nga nagtingsi ug nagkatawa.

Leave a Comment:

SCROLL TO TOP